Dec

21

Na czym polegały blaski i cienie inflacji 1921-23 r. ?

Filed Under Na czym polegały blaski i cienie inflacji 1921-23 r. ? | Comments Off

Tocząca się wojna u progu lat 20-tych powodowała, że w celu sfinansowania wysiłku wojennego wprowadzano politykę inflacyjną. Z emisji marek polskich finansowano potrzeby państwa, jako że system podatkowy znajdował się dopiero w stadium organizacji.
Gospodarka wojenna 1919-29 opierała się na reglamentacji towarów i systemie kartkowym.
Po zakończeniu wojny urzędy zajmujące się reglamentacją zostały w 1921 zlikwidowane, a Urząd do Walki z Lichwą i Spekulacją w 1922.
Po zakończeniu wojny większość działaczy gospodarczych w całej Europie pragnęła powrócić do systemu wolnorynkowego istniejącego przed I w.św. Powróciły chęci do wolności przemysłowej, liberalnej polityki handlowej i waluty złotej jako gwaranta stabilizacji finansowej.
Począwszy od 1921 głównym celem polityki gospodarczej była stabilizacja pieniądza i finansów państwa. Stały temu na przeszkodzie:
- korzyści płynące z inflacji dla poważnej części przedsiębiorców, zwł. eksporterów i kredytobiorców
- obawa przed konsekwencjami redukcji wydatków budżetowych państwa
- niemożność znalezienia środków wewnętrznych (podatków nadzwyczajnych) i zewnętrznych (pożyczek zagranicznych) w celu zrównoważenia budżetu i sfinansowania reformy pieniężnej
Przyczyny rozpoczęcia reformy finansów państwa w XII 1923 przez W. Grabskiego:
- napięcia społeczne, strajk powszechny i rozruchy, w których życie straciło kilkadziesiąt osób, tj. zjawiska społeczne spowodowane hiperinflacją
- zgoda klas posiadających na daninę majątkową w wysokości 1 mld franków szwajcarskich w złocie, co stanowiło poważną podstawę stabilizacji budżetu.
Polityka stabilizacyjna Grabskiego zmierzała do zrównoważenia budżetu przez wzrost dochodów i obniżenie wydatków, zahamowanie inflacji, wprowadzenie nowej waluty i powołania BP S.A., który miał się stać bankiem emisyjnym niezależnym od rządu.
Początkowo na ziemiach byłego zaboru pruskiego znajdowały się nadal w obiegu marki niemieckie, w Galicji – austriackie korony, w byłym zaborze rosyjskim – marki polskie.
Według dekretu z 7 XII 1918 PKKP miała zezwolenie na emisję 500 mln marek polskich bez specjalnej uchwały sejmowej. Jednak już 7 II 1919 podwyższono górna granicę emisji o 250 mln.
Choć na mocy dekretu z 7 XII 1918 marka polska stała się przymusowym środkiem płatniczym na terenie całego państwa, to wielowalutowość występowała jeszcze do 1920. W 1919 zakazano przywozu do Polski banknotów emitowanych przez państwa zaborcze, wycofanych tam, a znajdujących się jeszcze w obiegu w Polsce.
W latach 1919-23 przeprowadzano wymianę różnych walut na marki polskie na terenach byłych zaborów. Proces wymiany różnorakich biletów na markę polską spowodował wzrost emisji i obiegu marki. Szacuje się, że na obieg o równowartości około 8 mld marek polskich przypadało około 880 mln marek polskich i ponad 7 mld innych środków obiegowych. Dokonana ekwiwalentna wymiana różnych środków obiegowych na marki polskie była jednym z czynników wzrostu emisji, a wobec niewielkiej wojennej i powojennej podaży towarów i usług stała się poważnym czynnikiem inflacjogennym.
Jesienią 1923 hiperinflacja doprowadziła do ogólnego chaosu gospodarczego i rewolty społecznej. W. Grabski, który został w XII 1923 premierem i min.skarbu, przystąpił do realizacji reformy pieniężnej. Konieczna była zasadnicza reforma finansów państwowych a nie tylko denominacja marki.
Inflacje można mierzyć badając ruch cen towarów, ale także wolny giełdowy kurs walutowy. Punktem odniesienia dla marki polskiej był dolar.
Na postępującej inflacji korzystali właściciele fabryk, kupcy, ale tracił skarb państwa. Jednak skutki inflacji najdotkliwiej odczuwały ubodzy, ludzie pracy najemnej
W 1922 i I poł 1923 inflacja przynosi korzyści. Państwo finansuje budżet z inflacji. Ludzie nie chcą płacić podatków, urząd jest skorumpowany. Wg Landaua korzyści z inflacji wynosiły 500-800 mln $. Drugą korzyścią była premia inflacyjna w eksporcie. Szybciej rosła wartość dewiz i spadała wartość naszego. W ten sposób koszty produkcji idą wolniej w górę niż cena dewiz, więc nasze wyroby są bardziej konkurencyjne wobec innych.
Jednak są i mankamenty inflacji, zwłaszcza na wsi. Ponieważ ceny rosną szybciej niż płace nominalne, to płace realne spadają. Próbowano temu zaradzić poprzez indeksowanie płac w budżetówce. 15-tego każdego miesiąca wypłacano dodatek inflacyjny do pensji. Jednak były one ciągle za małe. Indeksacja miała wpływ inflacjogenny.
Latem z inflacji rodzi się hiperinflacja. Ceny towarów rosną szybciej niż ceny dewiz, wiec kończy się premia inflacyjna. Także dodatek inflacyjny jest skromny. Zaczynają się strajki (kolejarze), w kraju dochodzi do krytycznej sytuacji.
Pierwszy preliminarz budżetowy obejmujący pierwsze półrocze 1919 został odrzucony przez Sejm. Podobny los spotkał następne, aż do 1 VII 1924. Przyczyna tego były deficyty stanowiące 50-90% sum budżetu, mające źródło w słabości aparatu skarbowego, demoralizacji podatników, inflacji, a następnie hiperinflacji 1923r. W latach 21-23 kwota dochodów podatkowych wynosiła 21% stanu z 1913r. W ciągu tych trzech lat zmieniło się 9 ministrów skarbu.
Wg szacunków w okresie 1919-24 drukowanie pustego pieniądza przyniosło rządowi od 500 do 800 mln dolarów. Wojna o granice (60% budżetu szło na wojsko), organizacja administracji, oświaty, odbudowa gospodarki finansowane były głównie ze środków inflacyjnych. Wraz z postępującą inflacją dochody potrzebne do funkcjonowania państwa pochodziły przede wszystkim z tzw. podatku inflacyjnego. O ile w 1923 r. dochody z podatków stanowiły równowartość około 45 mln $, inne dochody państwa 59 mln $, to emisja pieniądza dała 124 mln $.
Wyrazem występującej inflacji w Europie Środkowej był na rynku krajowym szybszy wzrost cen dewiz wymienianych o trwałym parytecie (dolar ameryk, frank szwajc) niż cen towarów.
W hiperinflacji (30 VI-31 XII 1923) ceny hurtowe wzrosły 72 razy, kurs $ 62 razy.
28 V 1923 1$=52000 marek, 1 VIII 1$=231260, 1 X 1$=1612000
Na postępującej inflacji korzystali właściciele fabryk, kupcy, ale tracił skarb państwa.


Comments

You must be logged in to post a comment.