Dec
21
grono pedagogiczne
Filed Under grono pedagogiczne | Comments Off
Wysoki poziom uczelni zapewniało za czasów Jana Zamoyskiego grono piętnastu profesorów, wśród których byli wybitni uczeni humaniści i prawnicy: obok wszechstronnie wykształconego M. Stefanidesa, prawnik Tomasz Drezner (autor cenionych prac z dziedziny prawa polskiego), filozof Adam Burski (zajmował się logiką i metodologią nauki), medyk Ursinus – Jan Niedźwiecki (autor rozprawy o układzie kostnym człowieka) oraz Szymon Birkowski.
Od drugiej połowy XVII wieku rozpoczął się stopniowy upadek Akademii Zamojskiej. Po śmierci kanclerza Akademia zaczęła jednak powoli tracić na znaczeniu. W 1699 roku próbę jej zreformowania, podjętą przez biskupa chełmskiego M. Święcickiego, udaremnił opór profesorów i członków kapituły kolegiackiej. Plany reformy ordynata Tadeusza Zamojskiego – syna założyciela Akademii, w 1745 roku nie zostały zrealizowane z powodu braku funduszy. W 1746 roku papieski wizytator – delegat Stolicy Apostolskiej – biskup Jerzy Lascaris przeprowadził częściową reformę Akademii Zamojskiej, dzieląc ją na cztery wydziały i tak zwane klasy mniejsze. Reforma nieco dźwignęła uczelnię, ale nie na długo. Wskutek opłakanego stanu Akademii w XVIII wieku zaniedbany gmach po reformie biskupa Jerzego Lascarisa został ukończony i zmodernizowany w latach 1752 – 65 przez architektów zamojskich Andrzeja Bema i J. de Kawe. W 1772 roku Zamość został włączony do zaboru austriackiego. Mimo braku formalnego aktu rozwiązania Akademii, 19 lipca 1784 roku odbyło się ostatnie zgromadzenie zarządu uczelni, na którym postanowiono rozwiązać wspólny stół dla profesorów pozostających w Akademii. Po 190 latach funkcjonowania Akademia Zamojska została zamknięta przez władze austriackie. Tradycje oświatowe Zamościa kontynuowało powołane przez ordynata Stanisława Kostkę Zamoyskiego Liceum Królewskie, przekształcone przełomie XVIII i XIX wieku w Szkołę Wojewódzką imienia Zamoyskich. Pod światłym patronatem ordynatów: Andrzeja, kanclerza wielkiego koronnego oraz Stanisława Kostki Zamoyskich szkoła osiągnęła bardzo wysoki poziom. Miała laboratorium fizyczne, gabinet mineralogiczny zorganizowany staraniem Stanisława Staszica i salę rysunkową (zajęcia prowadził Benedykt Ittar). Na zakończenie roku szkolnego ogłaszano konkursy.
Od 1916 roku w gmachu dawnej Akademii Zamojskiej – w wielkim piętrowym czworoboku na rogu ul. Akademickiej i ul. Pereca – mieści się I Liceum Ogólnokształcące imienia Jana Zamoyskiego.
Dec
21
wykształcony szlachcic
Filed Under wykształcony szlachcic | Comments Off
Aby stać się w świetle opinii staropolskiej wykształconym przedstawicielem stanu szlacheckiego, wystarczyło uzupełnić zdobytą w szkołach wiedzę teoretyczną i w niewielkim stopniu praktyczną doświadczeniem oraz wiedzę dostarczaną przez inne formy kształcenia. Wyraźnym przykładem takiego obywatelskiego profilu edukacji było kształcenie w Akademii, w której wykorzystano dorobek europejskiej myśli pedagogicznej, dokonano próby dostosowania jej do wymagań polskiego szlachcica – obywatela. Jan Zamoyski polecał uczyć wszystkiego, co jest potrzebne ojczyźnie, co może ułatwić i pogłębić prace obywatelska każdego szlachcica. Doceniał wagę wykształcenia nie tylko dla jednostki, ale także dla pomyślnego rozwoju państwa. Był przedstawicielem polskiego racjonalizmu, uznającym prymat nauki we wszystkich dziedzinach życia, zwłaszcza życia politycznego.
Uczelnia rozpoczęła działalność wykładami dla studentów zgrupowanych w pięciu nacjach: polskiej, litewskiej, ruskiej, prusko – inflanckiej i cudzoziemskiej (obejmującej wszystkich innych cudzoziemców). Od 1637 roku uczelnia miała prawo nadawania stopni doktora filozofii, od 1648 roku – teologii. Mimo, że uczelnia korzystając z praw uniwersyteckich, zaczęła nadawać doktoraty z prawa, nie podniosło to jej prestiżu. Trwałym dorobkiem Akademii Zamojskiej było wykształcenie wielu humanistów, biskupów, senatorów, ministrów, kasztelanów, którzy wnieśli znaczny wkład w rozwój kultury, nauki i reformy w Rzeczypospolitej. Jednak jako absolwenci opuszczali jej mury przede wszystkim prawnicy – notariusze. Kwitły jedynie popisy oratorskie oraz teatr akademicki. Pisanie panegiryków na cześć Zamojskich i innych możnych stało się głównym i ulubionym, bo intratnym zajęciem wielu profesorów.
Wydawnictwa z drukarni akademickiej osiągnęły wysoki poziom edytorski. Z kierowanej przez Marcina Łęskiego oficyny zamojskiej wychodziły druki łacińskie, greckie, podręczniki akademickie, prace filozoficzne, prawnicze, medyczne i utwory poetyckie.
Kanclerz zamierzał uczynić z Akademii prężny ośrodek kultury polskiej i katolickiej, który oddziaływałby silnie na ludność prawosławną, przeważającą w województwach południowo wschodnich. Program nauczania Akademii został jednak po śmierci założyciela w 1605 roku zniekształcony. Akademia stała się wtedy typową szkołą średniowieczną, zwłaszcza po utworzeniu w połowie XVII wieku katedry teologii, kiedy zaczęto kształcić przede wszystkim księży (1648 rok). Do chwili śmierci hetmana, w ciągu pierwszych jedenastu lat swego istnienia, Akademia zdobyła sobie znaczny rozgłos nie tylko w Polsce, ale także w całej Europie. Dzięki niej Zamość na przełomie XVI i XVII wieku był najbardziej prężnym ośrodkiem myśli naukowej w Polsce. Akademia w okresie dwuwiekowego istnienia przeżywała swoje upadki i wzloty. Okres świetności Akademii to lata 1595-1648. Do świetniejszych lat Akademii przypadających na życie jej fundatora nawiązywał później Stanisław Konarski i Szkoła Rycerska.
Dec
21
Jan Zamoyski pisał w akcie fundacyjnym Akademii:
Filed Under Jan Zamoyski pisał w akcie fundacyjnym Akademii: | Comments Off
Jan Zamoyski pisał w akcie fundacyjnym Akademii: „[...] Na ten koniec takie czynię nauki rozłożenie: w pierwszej klasie początki nauki moralnej i od polskiego języka zaczynając początki gramatyki łacińskiej i greckiej dawane będą. W drugiej moralna nauka, syntaksis i prozodia rzeczonych języków. W trzeciej same tylko początki retoryki, tłumaczenie i okazywanie osnowy dobieranych w językach polskim, greckim i łacińskim pisarzów, sfera (astronomia), arytmetyka, jeometria z doświadczeniami w polu i logika. W czwartej historia naturalna, fizyka i nauka lekarska. W piątej historia powszechna, i wymowa. Nauczyciel wymowy zawsze materie ściągające się do Rzeczypospolitej dawać swoim uczniom powinien, a w dziejopiśmie przyczyny główniejszych w rządach odmian i one przyrównywać do kraju starać się będzie. W szóstej klasie nauczyciele moralnej nauki uczyć będą obowiązków człowieka i powinności obywatela. W siódmej tłumaczone będą prawa w powszechności. W ósmej prawa ojczyste, statuty, sądów gatunek i sądzenia sposób.”
Językami wykładowymi była łacina i greka. Język polski odgrywał niewielką rolę w Akademii Zamojskiej. Tendencja do ograniczania języka polskiego wynikała z przekonania, że łacina jest jedynym językiem godnym używania przy omawianiu spraw naukowych. W niższych klasach nauczano ortografii polskiej w opracowaniu Kochanowskiego, tłumaczono teksty z polskiego na łacinę i grekę, w starszych klasach natomiast wprowadzono przekłady „tekstów retorycznych” z polskiego na łacinę.
Cały kurs nauki trwał 11 lat, to jest od siódmego do osiemnastego roku życia. Początkowo przeznaczona dla szlachty; po reorganizacji jednak udział dzieci szlacheckich wynosił tylko 20 %, a z czasem spadł do 10 %. Liczba uczniów w ciągu pierwszych czterdziestu lat wynosiła 2745, czyli średnio kształcono siedemdziesięciu uczniów rocznie.
Dec
21
struktura uczelni
Filed Under struktura uczelni | Comments Off
Strukturę uczelni wzorował Zamoyski na słynnej szkole Sturma w Strassburgu, do której w młodości sam uczęszczał. Zamoyski określił strukturę organizacyjną i szczegółowy program nauczania w akcie fundacyjnym Akademii wydanym w 1600 roku.
Na uwagę zasługuje jej pierwotna organizacja. Na czele Akademii stał rektor, dziekan, kwestor i czterech radnych. Po oficjalnym powstaniu Akademii Zamojskiej jej pierwszym rektorem został lwowianin Melchior Stephanides, pełniący tę funkcję w latach 1595 – 1597. Władze były wybierane przez profesorów i pięciu przedstawicieli młodzieży (nacji polskiej, litewskiej, ruskiej, prusko – inflanckiej i cudzoziemskiej). Był to pierwszy przypadek udziału młodzieży w zarządzie uczelni od czasów Kazimierza Wielkiego. Nadzór nad Akademią zgodnie z wolą papieża sprawował biskup chełmski jako kanclerz Akademii Zamojskiej, ale bez większych prerogatyw.
Zgodnie z przywilejem papieża Klemensa VIII, wydanym 29 grudnia 1594 roku, Akademia Zamojska miała trzy wydziały: wstępny (artes), przygotowujący do właściwych studiów oraz prawa i medycyny. Studia były dwustopniowe: stopień niższy wstępny (classes inferiores) i normalny wyższy (classes superiores). Główny nacisk położony został na obywatelską i narodową stronę wychowania. Pod względem organizacyjnym szkoła dzieliła się na:
Roczny kurs elementarny, gdzie nauka rozpoczynała się od pisania i czytania w języku polskim według ortografii Jana Kochanowskiego
Stopień średni – czteroklasowy (6-letni)
Stopień akademicki – dwuletni. Realizowano tu program dawnego trivium i quadrivium oraz metafizykę, fizykę, etykę, ekonomię i politykę. Wykształcenie zamykała wiedza prawnicza (prawo rzymskie, magdeburskie, saskie, polskie wraz z historią ustroju Polski).